Waarom dirigeren de vreemdste job ter wereld is

Elke vrijdagavond stappen vijftig volwassen mensen vrijwillig een repetitielokaal binnen om twee uur lang te luisteren naar iemand die zelf geen noot speelt.

Die iemand ben ik.

Als je het zo formuleert, klinkt het eerlijk gezegd als een sociaal experiment dat nooit door een ethische commissie zou raken. Toch gebeurt het elke week opnieuw. Ik sta voor een groep muzikanten met een stokje in mijn hand en de collectieve verwachting dat ik iets ga bijdragen. Wat precies, blijft voor buitenstaanders vaak onduidelijk. Dat begrijp ik. Ik heb mezelf die vraag ook al gesteld.

Wat doet een dirigent eigenlijk?

Het korte antwoord is: verrassend weinig.

Het lange antwoord is: verrassend veel.

En het vervelende is dat beide antwoorden tegelijk waar zijn.

Voor veel mensen ziet dirigeren eruit als een vorm van gecontroleerde paniek. Je zwaait met je armen. Je trekt gezichten. Je wijst plots naar een trombone alsof die net een oorlogsmisdaad heeft gepleegd. Af en toe spring je een beetje. En daar komt muziek uit.

Wat het extra verdacht maakt, is dat de muzikanten allemaal iets kunnen wat jij niet aan het doen bent. Zij spelen. Jij niet.

Ik heb ooit geprobeerd uit te leggen wat dirigeren is aan iemand die niets van muziek kende. Hij keek me vijf minuten aan en vroeg: “maar waarom zouden ze niet gewoon zonder jou spelen?”

Een uitstekende vraag. Een vraag waar ik tijdens sommige repetities zelf ook even over nadenk.

De meeste mensen denken dat dirigeren begint wanneer je op een podium stapt. Dat zou handig zijn. Dan kon ik de rest van de tijd gewoon thuis zitten. In werkelijkheid begint het veel vroeger. Bij het kiezen van muziek.

Dat is een verrassend delicate oefening.

Je zoekt muziek die uitdagend genoeg is om interessant te blijven, maar niet zo uitdagend dat de helft van het orkest in week drie een nieuwe hobby zoekt. Je zoekt muziek die het publiek raakt, maar ook muziek waar de muzikanten iets in vinden. Je zoekt een opbouwend verhaal. Niet zomaar een lijstje muziekstukken.

Een concertprogramma lijkt soms verdacht veel op strategie. Je probeert mensen ergens naartoe te brengen zonder dat ze onderweg afhaken.

Dan beginnen de repetities.

Dat is het deel dat mensen meestal niet zien. En waarschijnlijk maar goed ook. Want repetities lijken zelden op de heroïsche versie die mensen zich voorstellen. Ze lijken eerder op vijftig mensen die tegelijk proberen iets te leren terwijl ik voortdurend beslissingen neem waar niemand mij voor heeft opgeleid.

Stop ik? Of laat ik passeren? Dat is ongeveer de helft van de job.

Wanneer een verkeerde noot klinkt, heb ik enkele seconden om te beslissen: is dit een echte fout of een concentratiefout? Dat zijn niet altijd dezelfde dingen.

Soms stop ik onmiddellijk. Soms glimlach ik gewoon naar de muzikant in kwestie. Dat is dirigententaal voor: “ik heb het gehoord. We gaan doen alsof het niet gebeurd is.” Iedereen begrijpt dat systeem opvallend goed.

Ik had lang gedacht dat dirigeren vooral over kennis ging. Dat vond ik een aangename theorie. Want kennis kun je oplossen met boeken. Ik hou van boeken.

Vertrouwen bleek veel belangrijker. Dat was slecht nieuws. Want vertrouwen kun je niet studeren.

Een amateurorkest bestaat uit mensen die er niet moeten zijn. Dat blijft voor mij een wonder. Elke vrijdag ervoor kiezen om hun vrije tijd door te brengen in een zaal met slechte akoestiek terwijl ik hen vertel dat maat 73 nog steeds niet klopt. Toch komen ze elke week terug.

Dat betekent dat de muziek alleen niet genoeg is.

Mensen moeten zich veilig voelen. Ze moeten fouten mogen maken. Sterker nog: ik ben ervan overtuigd geraakt dat fouten luid genoeg moeten zijn om gehoord te worden. Verborgen fouten leren niets. Openlijke fouten wel.

En dan begint het concert.

Dat is het deel waar de meeste mensen denken dat dirigeren gebeurt. Dat is begrijpelijk. Het is ook het deel waar ik het opvallendst sta te zwaaien. Maar eigenlijk is het tegenovergestelde waar.

Het concert is eigenlijk het moment waarop het dirigeren grotendeels stopt.

Tijdens een repetitie kan ik stoppen. Ik kan uitleggen. Ik kan opnieuw beginnen. Ik kan de trompetsectie vriendelijke laten weten dat ze zich momenteel niet in dezelfde maat bevinden als de rest van het orkest.

Tijdens een concert bestaat die luxe niet meer. Wat gespeeld is, is gespeeld. Je kunt niet plots naar het publiek draaien en zeggen: “dat tweede deel ging normaal gezien beter klinken.” Dat wordt verrassend slecht onthaald.

Dus verandert de job.

Je gaat van probleemoplosser naar vertrouwenspersoon. Van instructuur naar supporter.

Het vreemdste aan dirigeren is dat muzikanten voortdurend naar je kijken, zelfs wanneer ze hun partituur lezen, zelfs wanneer ze een moeilijke passage spelen.

Ze kijken. Niet altijd letterlijk. Maar ze voelen.

En dat betekent dat alles wat jij voelt gevaarlijk snel verspreidt.

Als ik tijdens een moeilijke passage denk: OEI!, dan zijn we verloren. Want binnen de vijf seconden denken vijftig anderen hetzelfde.

Twijfel is besmettelijk.

Maar vertrouwen ook.

Dus wanneer een moeilijke passage eraan komt, probeer ik eruit te zien alsof dit exact volgens plan verloopt. Ook wanneer ik daar intern nog niet volledig van overtuigd ben. Dat blijkt verrassend vaak voldoende.

En dan zijn er die grote bewegingen. De theatrale. De bewegingen waarvan mensen denken dat ze als choreografische show voor het publiek bedoeld zijn.

Dat zijn ze meestal niet.

Ze zijn voor de muzikanten.

Een dirigent die voortdurend groot dirigeert, is zoals iemand die voortdurend in hoofdletters praat. Na een tijdje hoort niemand nog wat belangrijk is.

Dus het grootste deel van een concert probeer ik eigenlijk zo weinig mogelijk te doen. Kleine bewegingen. Kleine signalen. Ruimte.

En dan, wanneer de trombones eindelijk de helden van het verhaal moeten worden, of wanneer een melodie meer lef nodig heeft dan ze zichzelf momenteel toelaat, dan komt die grote beweging. Of mijn open mond.

Niet omdat het mooi oogt. Maar omdat ik in een fractie van een seconde iets probeer te zeggen zonder woorden.

Dat blijft voor mij het wonderlijkste aan dirigeren.

Je probeert een verhaal te vertellen aan vijftig mensen tegelijk zonder één woord te gebruiken. En als alles goed gaat, vertellen zij dat verhaal daarna verder aan een zaal vol mensen die geen idee hebben hoeveel er vooraf fout moest gaan om daar te geraken.

Misschien is dat ook waarom ik het zo graag doe. Omdat dirigeren uiteindelijk hetzelfde is als elke vorm van creëren waar ik van hou. Je begint met een idee. Je verzamelt mensen rond dat idee. Je bouwt eraan. Je twijfelt eraan. Je herschrijft het. Je denkt minstens drie keer dat het nooit goed gaat komen.

En dan gebeurt iets.

Niet perfect.

Maar levend. En eerlijk?

Dat is meestal genoeg.