De muziek is niet altijd moeilijk. Soms is ze gewoon slecht opgeschreven.

Er bestaan muziekstukken die moeilijk zijn. Technische passages. Lastige intervallen. Ritmes waar je thuis op moet studeren. Akkoorden waarin iedereen plots verantwoordelijk blijkt voor drie cent verschil. Muziek die weken nodig heeft voordat ze begint te klinken zoals ze bedoeld is.

Prima. Daar repeteren we voor.

En dan bestaat er nog een andere categorie. Muziek die helemaal niet zo moeilijk is, maar waar iemand erin geslaagd is ze op papier aanzienlijk ingewikkelder te maken dan nodig.

Daar heb ik het moeilijker mee.

Want als ik met een amateurorkest een kwartier moet werken op een passage omdat de notatie verwarrend is, hebben we na dat kwartier muzikaal helemaal niets geleerd. We hebben gewoon de handleiding ontcijferd.

Schrijf gewoon een la

Mijn favoriete voorbeeld is de sol dubbelkruis. Ik weet wat een sol dubbelkruis is. Mijn muzikanten weten meestal ook wat een sol dubbelkruis is. En ik begrijp dat er harmonische situaties bestaan waarin die theoretisch de correcte notatie is.

Maar als je een partij schrijft voor een orkest in een lagere afdeling en er is muzikaal geen enkele goede reden waarom mijn tweede bugel op vrijdagavond eerst twee kruisen moet verwerken om vervolgens te concluderen: ah ja, een la, dan heb ik een revolutionair voorstel.

Schrijf een la. Ik beloof dat de muziekgeschiedenis het overleeft.

Hetzelfde met ritmes. Je kunt exact hetzelfde ritme op twee manieren noteren. De ene versie ziet een amateurmuzikant en denkt: ah ja. Bij de andere verschijnt binnen drie seconden een potlood.

Er worden tellen boven geschreven. Maatstreepjes bijgetekend. Boogjes gezet. Een buur wordt geraadpleegd. Iemand beweert dat het “eigenlijk heel logisch is als je het eenmaal doorhebt”, wat ongeveer de minst nuttige zin is die je op dat moment kunt zeggen.

Vijf minuten later spelen ze het. Niet omdat ze in vijf minuten betere muzikanten zijn geworden. Omdat we samen de partituur gebruiksvriendelijker hebben gemaakt.

Een partituur is een interface

Aan de ene kant zit iemand met een muzikaal idee. Aan de andere kant iemand met een instrument. Daartussen zit een systeem van bolletjes, streepjes en tekens dat ervoor moet zorgen dat die tweede mens begrijpt wat de eerste bedoelde. Dat systeem kan technisch correct zijn en toch slecht ontworpen.

In mijn professionele werk vinden we dat vrij normaal. Als honderd mensen op een website dezelfde knop niet vinden, zeggen we hopelijk niet: de knop staat er nochtans.

Als iedereen een formulier verkeerd invult, kun je natuurlijk een handleiding schrijven. Of je kunt je formulier verbeteren. Als gebruikers consequent dezelfde fout maken, wordt user error op een bepaald moment gewoon een comfortabel woord voor designprobleem.

Bij muziek zijn we soms minder mild voor de gebruiker. Twintig amateurmuzikanten struikelen over dezelfde notatie en we denken: ze moeten beter leren lezen.

Misschien. Maar misschien moet iemand ook beter leren schrijven.

En dan moeten we het over drummers hebben

Ik wil hier voorzichtig zijn. Ik ben geen drummer. Ik heb nooit vrijwillig vier ledematen onafhankelijk van elkaar proberen gebruiken en ik heb veel respect voor mensen die dat wel doen.

Maar ik weet ondertussen wel dit: een slechte drumpartij kan je hele arrangement naar de vaantjes helpen.

En toch zijn de drumpartijen in verrassend veel lichte muziek voor amateurorkesten gewoon slecht. Niet “vrij gelaten voor interpretatie”. Slecht.

Een generiek rockpatroon onder muziek die helemaal geen rockfeel nodig heeft. Fills die stilistisch nergens op slaan. Accenten die tegen het arrangement ingaan. Een groove die technisch uitvoerbaar is, maar muzikaal uit een compleet ander universum lijkt te komen.

En bovenaan staat dan: Funk.

Ah. Opgelost.

Ik begrijp dat drums noteren moeilijk is. Ik vind het zelf ook moeilijk. Maar dat is een verklaring. Geen excuus.

Ik ben geen drummer en ik heb voor mijn eigen arrangementen letterlijk avonden naar drummers op YouTube zitten kijken. Waar ligt de backbeat? Wat doet de kick? Hoe wordt de hi-hat gespeeld? Welke ghost notes zorgen voor de feel? Wat gebeurt er bij een overgang? Hoeveel schrijf je uit voor een minder ervaren drummer zonder een betere drummer volledig vast te zetten?

Niet omdat ik drumexpert wil worden. Omdat ik een arrangement schrijf.

Doe dan toch even je best zeg.

Want in lichte muziek is de drummer niet degene die je op het einde nog een blad papier geeft omdat hij toevallig ook aanwezig is.

Als de groove niet klopt, klopt de feel niet. Als de feel niet klopt, gaan de bassen anders spelen. Het koper articuleert anders. Achtsten gaan verkeerd liggen. Accenten voelen vreemd. De hele groep probeert één stijl te spelen terwijl de ritmische fundering iets anders vertelt.

En dan mag de dirigent vijftig mensen vragen om “meer in de stijl” te spelen. Good luck.

Je kunt twintig minuten uitleggen waar de puls moet liggen. Of zorgen dat de drummer vanaf maat één de juiste taal spreekt.

Lagere afdeling betekent niet: minder noten

Net daar wordt goed arrangeren belangrijk. Een professionele muzikant kan veel zelf repareren. Die kijkt naar een slechte partij, begrijpt wat bedoeld wordt en speelt iets beters. In een lagere afdeling kun je daar minder vanzelfsprekend van uitgaan.

Daar zit misschien een drummer die uitstekend kan spelen wat hij begrijpt, maar nog niet twintig jaar stijlenkennis in zijn handen heeft. Een bugelspeler die een prachtige lijn kan spelen zodra het notenbeeld helder is. Een saxofonist die het ritme onmiddellijk kan uitvoeren zodra die ziet waar de puls zit.

Dat zijn geen slechte muzikanten. Ze hebben alleen minder reserve om jouw slechte ontwerp onderweg zelf te repareren.

En daarom vind ik arrangeren voor lagere afdelingen een vak op zich. Niet: hoe maak ik deze muziek gemakkelijk? Maar: hoe zorg ik ervoor dat alle moeilijkheid die ik op papier zet daadwerkelijk iets met de muziek te maken heeft?

Want eenvoudig schrijven betekent niet minder noten schrijven. Je kunt vier kwartnoten verschrikkelijk noteren. En je kunt behoorlijk spectaculaire muziek verrassend speelbaar maken.

Ik wil gerust twintig minuten zoeken naar een betere klank, articulatie, groove of balans. Daar worden we betere muzikanten van.

Twintig minuten verliezen omdat twaalf mensen eerst moeten ontcijferen wat iemand onhandig heeft opgeschreven? Dat is geen niveau. Dat is administratie.

Ik wil de muziek moeilijk maken. Niet de toegang ertoe.

Ik heb zelf boter op mijn hoofd

Ik schrijf dit als iemand die zelf arrangeert en dus regelmatig precies dezelfde fout maakt.

Je zit uren achter je scherm. Je kent de muziek. Je weet wat er moet gebeuren. Je schrijft een ritme, kijkt ernaar en denkt: helder.

Natuurlijk is het helder. Je hebt het zelf bedacht.

Dat is ongeveer hetzelfde als een developer die na negen maanden bouwen concludeert dat zijn software zeer intuïtief is. Gefeliciteerd. Jij bent de enige gebruiker die niet meetelt.

Ik heb dus ook al op repetitie naar een partij gekeken en gedacht: wie heeft dit in godsnaam zo genoteerd?

Om vervolgens mijn eigen naam rechtsboven te zien staan. Dat houdt een mens nederig. En het heeft mijn manier van arrangeren veranderd.

Ik kijk niet meer alleen naar bereik en technische moeilijkheid. Ik probeer het blad te bekijken alsof ik het niet zelf geschreven heb. Is de puls zichtbaar? Is dat voorteken echt nodig? Kan dit ritme eenvoudiger genoteerd worden zonder muzikaal iets te veranderen? Begrijpt iemand snel zijn functie?

En bij lichte muziek: weet de ritmesectie eigenlijk welke muziek we aan het maken zijn? Het antwoord op die laatste vraag heeft mij al behoorlijk wat herschrijfwerk bezorgd.

145 uur

Voor Songs of The Wiz heb ik meer dan 145 uur in een arrangement gestoken. Het oorspronkelijke materiaal lag boven het niveau waarop wij normaal repertoire zoeken en was niet geschreven voor de bezetting die werkelijk voor mij zat.

Dus ben ik beginnen schuiven. Stemmen verleggen. Verdubbelen. Schrappen. Toevoegen. Ritmes hernoteren. Partijen herschrijven. De ritmesectie uitpluizen. Luisteren. Opnieuw schrijven. Op repetitie horen dat iets toch niet werkte. Weer naar huis. Opnieuw.

Niet om het werk zo gemakkelijk mogelijk te maken. Ik wilde het spectaculaire behouden. De energie. De muzikale uitdaging. Alles waardoor we het überhaupt wilden spelen.

Ik wilde vooral de moeilijkheid verwijderen die niets met de muziek te maken had. Dat onderscheid is voor mij behoorlijk fundamenteel geworden.

Een delicate passage mag delicaat zijn. Een technisch loopje mag studie vragen. Een vreemd akkoord mag eisen dat mensen leren luisteren. Een andere stijl mag ons uit onze comfortzone trekken.

Dat is groei. Slechte notatie ontcijferen is dat niet.

Misschien is dat gewoon goed ontwerp

Het grappige is dat Songs of The Wiz uiteindelijk het werk werd waarover we de meeste complimenten kregen. De jury noemde het onze “thuismatch”.

Van de drie werken was precies dit op papier de meest onlogische keuze. Te moeilijk. Niet geschreven voor onze bezetting. Veel werk nodig. En uiteindelijk klonk het het meest alsof het van ons was.

Niet omdat ik de muziek gemakkelijk had gemaakt. Omdat ik geprobeerd had de verkeerde moeilijkheid eruit te halen.

En misschien is dat uiteindelijk gewoon wat goed ontwerp doet. Het maakt niet alles gemakkelijk. Het zorgt ervoor dat mensen hun energie kunnen steken in het moeilijke deel dat ertoe doet.

Dat geldt voor een partituur. Maar evengoed voor een website, proces, formulier of product. Er zit uiteindelijk altijd een mens aan de andere kant van wat wij maken. Iemand die moet begrijpen wat wij bedoelden zonder eerst in ons hoofd te kunnen kijken.

Technisch correct zijn is dan een verbazingwekkend lage ambitie.

Dus ja. Sommige muziek is moeilijk. Daar moeten we op studeren.

Sommige muziek is complex. Daar moeten we in groeien.

En soms staat er gewoon een sol dubbelkruis waar perfect een la had kunnen staan. Schrijf dan gewoon die la.